José Martí-Gevleugeld uit leed geboren

Vooraf Door Ben Verbrugge

Toen ik in 2002 een uitgeversmaatschappij benaderde met het voorstel een bundel te publiceren met vertaalde gedichten van de Cubaanse dichter/schrijver José Martí, werd mij - tot mijn grote verbazing - te kennen gegeven, dat men zo’n uitgave niet aandurfde: José Martí zou in ons land té onbekend zijn. Ik was dus verbaasd; verbaasd en verbijsterd omdat voor iedereen, die ook maar iets van (wereld)literatuur weet, het werk van Martí (en dan vooral zijn poëzie) op dezelfde hoogte staat als die van vele andere grote en zeer bekende Spaanstalige dichters zoals García Lorca, Pablo Neruda, Rubén Darío en Jorge Luis Borges om maar enkelen te noemen. Grote dichters die hier toch niet onbekend zijn. Je zou zelfs kunnen beweren (en goed kunnen verdedigen!), dat José Martí in ieder geval interessanter is dan menig ander (buitenlandse) dichter. Want hoewel vele dichters buiten onze grenzen vaak alleen al interessant en bekend zijn, omdat zij aan hun poëtisch werk een politieke inhoud geven en naast hun werk blijk geven van grote politieke belangstelling is er nauwelijks in de wereldliteratuur een dichter te vinden, waar-van het leven en het werk zó onlosmakelijk met de politiek en de geschiedenis van zijn land zijn verbonden als die van Martí: men kan geen boek of artikel over de Cubaanse onafhankelijkheids-strijd lezen of men komt op vrijwel iedere pagina Martí tegen. Ja, José Martí, een bijzonder goede maar vooral ook interes-sante dichter!

Maar goed, als het team van editors van de hierboven bedoelde uitgeversmaatschappij toch gelijk heeft en Martí in Nederland inderdaad een (relatief) onbekend dichter is, wordt het hoog tijd dat daarin verandering komt. Met de voor u liggende uitgave (in eigen beheer) van een aantal vertaalde gedichten van Martí en een synopsis van de Cubaanse onafhankelijkheidsstrijd, waarin Martí een zeer grote en vooraanstaande rol speelde, hoop ik te bewerkstelligen, dat meerderen (niet alleen poëzieliefhebbers!) in Nederland belangstelling zullen krijgen voor het leven en het werk van deze Cubaanse dichter. Die belangstelling is niet alleen leuk voor liefhebbers van poëzie, maar ook voor het grote aantal toeristen dat in de toekomst Cuba nog zal bezoeken. Die toeristen zullen - als zij zich hebben voorbereid - verwachten tot vervelens toe te worden geconfronteerd met afbeeldingen van Fidel Castro, el líder máximo (= de opperste leider). Niets is minder waar: in Cuba komt men nauwelijks een afbeelding van Castro tegen. Maar in iedere stad, dorp of gehucht ziet men meerdere - vaak in gips uitgevoerde - borstbeelden van José Martí, el Apóstol de la Patria (= de apostel van het vaderland). Dus als een toekomstige Cubaganger dit boekje aanschaft, behoeft hij of zij zich tijdens de tocht door Cuba niet meer af te vragen wie “dat witte beeld(je)” voorstelt, dat men her en der tegenkomt.

Hieronder wordt – in het kort - nader ingegaan op de plaats die het werk van Martí in de Spaanstalige literatuur inneemt en wordt verantwoording afgelegd over de keuze van de gedichten. Verder wordt het lied Guantanamera besproken. Ik ga nader op dat lied in, omdat het sinds de jaren veertig uit de vorige eeuw enige gedichten bevat uit het belangrijkste werk van Martí, en wel: Versos sencillos (= Eenvoudige verzen/gedichten); de hier vertaalde gedichten zijn eveneens afkomstig uit Versos sencillos. De willekeurige lezer bezit dus al enige kennis van het werk van Martí zonder dat bewust te weten. In het middengedeelte van het boekje vindt men – verdeeld over Deel I en Deel II – een aantal originele gedichten met de daarbij behorende vertalingen (zie Verantwoording). Aan het eind wordt de Cubaanse onafhanke-lijkheidsstrijd beschreven, die zo belangrijk was voor het leven en werk van deze grote Cubaanse dichter en (dus) vaak in zijn werk is terug te vinden. Tenslotte vindt men - onder het kopje Bibliografie - titels van boeken en gegevens over verdere informatie, die door mij zijn gebruikt om dit boekje samen te stellen. Daar waar uit de informatiebronnen letterlijk wordt geciteerd, wordt dat in de tekst expliciet vermeld.

Cultivo una rosa blanca,
en julio como en enero,
para el amigo sincero,
que me da su mano franca,
y para el cruel que me arranca,
el corazón conque vivo,
cardo ni ortiga cultivo,
cultivo una rosa blanca.

Version in Dutch:

Ik week een witte roos
zowel in juli als in januari,
voor een oprechte vriend
die mij zijn open hand reikt.
En voor de wreedaard die mij
het hart uitrukt waarmee ik leef,
kweek ik distels noch brandnetels:
ik verzorg de witte roos.